Katja Tolstoj verzorgt Preek van de Leek

IJSSELMUIDEN - Zondag 28 september verzorgt Katja Tolstoj in De Bron de zogeheten Preek van de Leek, met als thema ‘Gods aanwezigheid in de schepping’. Daarmee is zij de tweede lekenpreker die dit nieuwe fenomeen in PKN-kerk De Bron gaat verzorgen. Zij zal preken in de vorm van een beeldmeditatie bij een toepasselijke icoon. Na de preek is er gelegenheid om vragen te stellen. 

Waarom kiest Katja dit thema? “Omdat ik geloof dat de ervaring (met een accent op ervaring, dus niet enkel idee of gedachte) van Gods aanwezigheid in de schepping de kern vormt van een wereldbeeld dat ons uit de huidige morele en ecologische impasse kan leiden. In een tijd van crises vraagt het christelijk geloof om een houding van eerbied en verantwoordelijkheid voor alles wat leeft. Door in al het levende Gods aanwezigheid te herkennen, herontdekken wij ons geschapen-zijn als beeld van God.”

‘Door goed te kijken leer je zien’

Wat betekenen ikonen voor haar? “Ikonen zijn voor mij geen religieuze illustraties. Ze tonen de wereld niet zoals wij haar met het oog zien, maar zoals zij bedoeld is: doordrongen van het goddelijke. Elke icoon verbeeldt het hele evangelie en is vol van theologische betekenis. Door goed te kijken leer je zien. Ikonen zijn vensters op de werkelijkheid zoals zij in Gods licht verschijnt. Je ziet de wereld als liturgische ruimte van verbondenheid – van alles met alles.”

Theoloog des vaderlands

Katja Tolstaja (1970) vluchtte in 1990 met haar moeder en twee dochters vanuit de toenmalige Sovjet-Unie naar Nederland. Ze kwam in Kampen terecht. Daar studeerde ze theologie en promoveerde ze. Prof. dr. Katja Tolstoj is hoogleraar en vice-decaan aan de Faculteit Religie en Theologie van de Vrije Universiteit in Amsterdam, waar ze de leerstoel ‘Theologie en Religie in Posttraumatische Samenlevingen’ bekleedt. Ze is betrokken bij de Protestantse Kerk in Nederland. In november 2022 werd ze verkozen tot Theoloog des Vaderlands. Katja is getrouwd en heeft twee dochters en twee kleinkinderen.

Ontmenselijking

Een interview van de EO (februari ’23) verhaalt over haar eindeloos diep graven en de moeilijkste theologische vragen stellen; Katja wijdt zich er het liefst dag en nacht aan. Binnen haar studieterrein doet ze onderzoek naar ‘extreme ontmenselijking’, zoals in Auschwitz en in de straf- en werkkampen van de Sovjet-Goelag. Daarbij stelt ze onder meer de vraag: wat is de natuur van de mens? En: kun je nog geloven in God als alles je ontnomen wordt? Als je door extreme uitputting al het menselijke verliest? Ze komt daarbij zulke verschrikkelijke levensverhalen en feiten tegen, dat ze soms denkt: wat doe ik mezelf aan en wie interesseert dit eigenlijk? Verrassend vindt ze het daarom dat haar studenten telkens geboeid blijken door het onderwerp. “Je verwacht niet dat jonge mensen, die zijn opgegroeid in geluk en welzijn, en in een levensfase zitten van feesten, vriendschappen sluiten en verliefd worden, zeggen: ‘Dit is zó’n eyeopener, ik wil hierop afstuderen.’ Elke keer ben ik daar weer verbaasd over.”

Preek van de Leek

Een kerkdienst met een Preek van de Leek? Wat moeten we ons daarbij voorstellen? Daarop geeft Renée van Riessen, voorzitter van de taakgroep Eredienst, antwoord: “Het is een dienst waarin bekende personen aan het woord komen die in de samenleving van zich hebben laten horen. De ‘leek’ krijgt de vraag voorgeschoteld: kies een Bijbeltekst die je aanspreekt, en leg uit hoe die jou inspireert. Betrek zo mogelijk in de uitleg ook maatschappelijke vragen. De leken kunnen mensen zijn uit de wereld van sport, theater, politiek, muziek of sociale betrokkenheid. Of ze nou gelovig zijn of niet, gepreekt hebben ze nog nooit. Aan hen wordt gevraagd een preek te houden in de ochtendviering van De Bron. Met de inbreng van hun persoonlijke ervaringen en het kiezen van een Bijbeltekst, en wellicht bijpassende liederen, kunnen ze een stempel drukken op de eredienst. Maar het samen vieren in de protestantse traditie blijft centraal staan.”

Geen dominee

Is er dan geen dominee in zo’n dienst? Renée vervolgt: “Nee. We doen zo’n viering zonder dominee. De lekenpreker verzorgt de preek, terwijl leden van onze commissie Variatie in Vieringen de liturgie voor hun rekening nemen. Zo mogelijk met extra inbreng van andere gemeenteleden. De liturgie als geheel zal vorm krijgen in overleg met de lekenpreker. Na afloop is er onder de koffie gelegenheid tot napraten.”

Eyeopener

Waarom een Preek van de Leek? Renée: “Het is een activiteit waarmee we als kerkelijke gemeente naar buiten willen treden om mensen nieuwsgierig te maken naar de persoonlijke ervaringen met Bijbel en geloof van de lekenpreker van die zondag. Deze diensten kunnen een eyeopener zijn, zowel voor regelmatige als onregelmatige kerkgangers. Zo komen we tegemoet aan onze diversiteit, want we hebben hier in De Bron vogels van allerlei pluimage.”

Vernieuwing liturgie

Voorzitter van de kerkenraad Gert Jan van der Kolk sluit hierop aan: “In 2023 heeft De Bron voor de komende vijf jaar een beleidsplan opgesteld. Enkele speerpunten daaruit sluiten goed aan bij de Preek van de Leek. We streven namelijk naar vernieuwing in de liturgie en willen meer aandacht besteden aan onze plek als kerkelijke gemeente in de samenleving.” Waaraan moeten we denken bij vernieuwing van de liturgie? Gert Jan: “De eredienst zien wij als een belangrijk ontmoetingspunt met elkaar en met God. We besteden daarom veel aandacht aan de vorm van de zondagse diensten en streven daarin naar vernieuwing en variatie. Dit kan op meerdere manieren gestalte krijgen: door themadiensten, door het inzetten van andere muziek. Of door gemeenteleden meer bij de eredienst te betrekken. Voor dit speerpunt is momenteel een aparte commissie aan het werk.” 

Middenin de samenleving

En aandacht voor een plek in de samenleving? Gert Jan: “Als kerkelijke gemeente De Bron zijn we ons bewust van onze plek in de wereld en in IJsselmuiden. We willen oog hebben en houden voor de wereld om ons heen. Onze kerk moet daarom een plek worden die herkenbaar is binnen de IJsselmuidense samenleving. Denk bijvoorbeeld aan onze open koffie-ochtenden ‘Bakkie in De Bron’ en aan onze betrokkenheid bij goede-doel-projecten. Dichtbij, zoals de Voedselbank, of verder weg, zoals het project Orange Babies in Namibië. Onze zichtbaarheid willen we vergroten door gezamenlijke activiteiten te ontplooien met scholen, buren en andere kerkgemeenschappen. Kortom: Aansluiting zoeken en uit onze eigen bubble komen! Al met al sluit zo’n ‘Preek van de Leek’ dienst goed aan bij onze activiteiten. Tegelijkertijd is het een variant waarmee we de ochtenddienst nog meer dan anders open zetten naar de samenleving.”