Restanten historische Berkmuur bij Mateboer worden vernietigd

(door Maarten van Gemert)  
BRUNNEPE – Het kunstwerk dat Lex Horn in 1951 maakte voor het honderdjarig jubileum van de BK-pannenfabriek, wordt gesloopt. Althans, wat er nog van resteert. Bij gebrek aan zorg voor het monument kon de tand des tijds de kunstige muur onherstelbaar aantasten. Stichting Lex Horn heeft firma Mateboer, op wiens terrein de muur bij de Berkfabriek sinds 2005 staat, verzocht de restanten van het bijzondere gedenkteken te vernietigen.

Half juni trok het college van B&W de gemeentelijke monumentenstatus in van de Berkmuur omdat behoud of restauratie niet realistisch is volgens deskundigen. Een maand later heeft Stichting Lex Horn (SLH) aan Mateboer te kennen gegeven dat zij de restanten van de muur vernietigd wilt zien. In februari had Stichting Stadsherstel Kampen (SSK) het college laten weten dat de besprekingen over een oplossing stopten. Die waren in 2020 opgestart om uit de patstelling te geraken die ontstaan was in de reddingspogingen sinds 2005.

Patstelling
Tjerk Prinsse, projectontwikkelaar bij firma Mateboer, en Richard Boddeus, wethouder van gemeente Kampen, noemen de conclusie van niet te restaureren ”doodzonde”. Met hun touwtrekken over onder andere de financiering van restauratie en herplaatsing, raakte de reddingspogingen in 2019 in een patstelling. Met half herstel, van een toen nog relatief goed gedeelte van de muur, ging Meike Horn niet akkoord. Haar Stichting Lex Horn waakt over het cultureel erfgoed van haar vader. Namens de stichting zei Cees de Boer vorige week tegen RTV Oost ”te willen voorkomen dat er stukken muur van het kunstwerk bewaard blijven en misschien geïntegreerd worden in iets anders.”
In 2020 beloofde toenmalig wethouder Holtland dat de gemeente de regie zou nemen. Er werden besprekingen opgestart of, en zo ja hoe, het gemeentelijk monument kon worden behouden. Hierbij waren naast SLH, SSK en Mateboer ook de gemeente en Stichting Behoud Erfgoed Brunnepe (BEB) betrokken. Het overleg sloot in februari dit jaar af met vier afspraken waaronder het afvoeren van de monumentenlijst, in overleg met de Monumentenraad, en het volgen van een stappenplan voor behoud en afstoten van monumentale kunst. Onderdeel daarvan is het informeren van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE).

Teloorgang
Volgens Prinsse vinden alle betrokken partijen in Kampen, inclusief de gemeente, het ”jammer” dat behoud van de Berkmuur niet gelukt is. „Maar,” zegt hij, „we hebben allemaal te laat de monumentale waarde van het kunstwerk ingezien waardoor het uiteindelijk door de tand des tijds verloren is gegaan.” Volgens SSK echter ijvert zij al sinds 2005 voor behoud en restauratie van de Berkmuur: „Aan zowel uw college als de raad,” schrijft ze in een brief, „hebben we hiervoor schriftelijk aandacht gevraagd en vele jaren is er helaas niet veel gebeurd.”
Daarnaast schreef kunsthistoricus Geraart Westerink in de Kamper Almanak van 2004 een uitgebreid essay over ”de dreigende teloorgang van een monumentaal kunstwerk van Lex Horn”. Hij verhaalt over de in 1851 in de Kamper binnenstad door Hendrik Berk opgestarte emaillefabriek. In 1884 verplaatste de productie zich naar het terrein tussen Buitenhaven en Brunnepe. Als grote werkgever van Kampen met een revolutionair emailleringsproces van pannen en meer, gaf Berk (BK) een impuls aan Brunnepe waar veel woningen voor haar arbeiders werden gebouwd.

De Berkmuur onder zeil op het terrein van firma Mateboer (foto: Maarten van Gemert)

Opslag
Westerink schetst uitgebreid hoe in 1951 het Berkmonument tot stand kwam en was opgebouwd. Enkele decennia na het eeuwjubileum verplaatste Berk de productie naar lageloonlanden en kwam de klad in het Berkterrein. Projectontwikkelaar Mateboer kocht het terrein op en startte in 2005 herontwikkeling en nieuwbouw op de lap grond tussen Noordweg en IJssel. Daarvoor moesten een monumentale boom en de Berkmuur wijken. Aan de andere kant van het terrein zijn recent illegaal bomen gekapt bij de Vischrookerij. De Berkmuur werd opgeslagen op industrieterrein Haatland, in de open lucht op het terrein van Mateboer aldaar. Dat was funest voor de kunstige muur die toch al met de weersgevoelige sgraffito-techniek was gemaakt. Linda Horn, halfzus en half betrokken bij de stichting van de in mei overleden Meike Horn, spreekt over een ”inferieure opslag”. Volgens haar heeft haar vader de techniek daarna ook niet meer in de open lucht toegepast.

Klaagmuur
De in 1968 overleden kunstenaar Lex Horn introduceerde het gebruik van sgraffito- en glasappliquétechnieken in monumentale kunst tijdens de wederopbouw. Glasappliques van zijn hand zijn nog te vinden in de stationsgebouwen van Eindhoven en Amsterdam Centraal. De Berkmuur is het grootste sgraffitokunstwerk dat Lex Horn maakte. Volgens Westerink begon het kunstwerk gebreken te vertonen en kreeg het geleidelijk de naam ’klaagmuur’. Niettemin stond het in 2004 nog overeind op het verlaten fabrieksterrein. En sindsdien op een bouwplaats. Tot 2023. De Berkmuur volgt de Berkfabrieken en is verleden tijd.

De Berkmuur anno 1964 (bron: Gemeentearchief Kampen)

..