Kamper burgemeesters bezorgd over Haags coalitieakkoord maar niet over Kamper bestuurscultuur

(door Maarten van Gemert - longread) 
KAMPEN – Gisteren is het kabinet-Jetten geïnstalleerd nadat in december de coalitie van D66, VVD en CDA werd beklonken. Vervolgens werd het regeerakkoord geschreven dat drie weken geleden werd gepresenteerd. Over de uitkomst daarvan maakt Sander de Rouwe zich zorgen. In zijn functie als burgemeester van Kampen krijgt hij taken en bevoegdheden erbij. Zonder extra middelen vooralsnog. Hij vraagt hiervoor aandacht. Zijn beroepsvereniging deelt zijn zorgen. Bort Koelewijn kent, als vorige burgemeester van Kampen, de discussie. De (gewezen) ambtgenoten herkennen in Kampen niet het klimaat van verharding en verruwing waarover burgemeesters in den lande hun zorgen uiten.

„Burgemeesters kunnen hun borst natmaken met het nieuwe coalitieakkoord”, liet De Rouwe op X (het voormalige Twitter) weten. Hij somde zes nieuwe taken op die direct of indirect uit het regeerakkoord vloeien. De Rouwe is niet per definitie tegen de nieuwe bevoegdheden. Wel ziet hij ook graag middelen om ze uit te voeren. De plannen en voornemens in het nieuwe regeerakkoord moeten nog uitgewerkt worden. Om er op tijd bij te zijn, trekt De Rouwe nu aan de bel. Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) beraadt zich eveneens. Samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

Nieuw
Strikt genomen valt de term burgemeester slechts twee keer in het door de coalitiepartners gesloten akkoord. „Maar let op”, zegt De Rouwe, „sommige nieuwe of aangescherpte regels komen wel bij mij uit.” Als voorbeeld noemt hij de handhaving bij, en verplaatsing van, demonstraties. Als portefeuillehouder Openbare Orde en Veiligheid ligt dat op het bordje van de burgemeester.
Andere onderwerpen die De Rouwe uit het akkoord haalt als nieuw of aangescherpt en relevant voor het burgemeestersambt zijn de buurtcrisisteams, de bemoeizorg, de realisatie van crisisplaatsen en het drugspreventieplan bij festivals. Naast de benodigde middelen mist hij ook samenhang tussen de voorgestelde maatregelen. Als voorbeeld hiervan noemt hij het vuurwerkbesluit. Dat raakt meerdere werkvelden.
Tenslotte wijst de eerste burger van Kampen op de stapeling van taken en bevoegdheden voor zijn ambt. De neutrale positie, die een burgemeester hoort te hebben, komt in het geding. Hoe meer hij of zij heeft te besluiten, hoe meer zijn of haar onafhankelijkheid wordt beproefd. Zo ervaart de huidige Kamper burgemeester het.

Artikel 1 van de Grondwet hangt in de Kamper raadszaal (foto: Maarten van Gemert)

Controle
„In mijn onafhankelijke positie sta ik op afstand van de politiek”, zegt De Rouwe, „en daardoor ben ik voor iedereen benaderbaar of behoor ik dat te zijn.” Directe democratische controle ontbreekt zoals wel geldt voor wethouders. Die leggen verantwoording af aan de gemeenteraad. De burgemeester kan wel bevraagd worden over zijn handel en wandel. Hoe meer besluiten hij of zij neemt of heeft te nemen, hoe meer positie een burgemeester inneemt, aldus De Rouwe. Daarmee kan de roep toenemen voor een gekozen burgemeester. Dat is een saillant detail aangezien meer democratie één van de oorspronkelijke gronden is waarvoor D66 is opgericht, één van de huidige coalitiepartijen aan het Haagse Binnenhof. Overigens is de gekozen burgemeester geen oplossing voor de huidige werkelijkheid, tekent Koelewijn aan.
De Rouwe heeft zijn zorgen aangekaart bij het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB). Die noemt het een aandachtspunt als er niets mee gedaan wordt. Het NBG heeft een afwegingskader vastgesteld voor nieuwe burgemeestersbevoegdheden. De bedoeling is dat dat praktisch wordt toegepast in het wetgevingsproces. In juni belegt het NBG en ’heidag’ om zich hierop te bezinnen.

Discussie
De discussie over verzwaring van het burgemeestersambt speelt al langer. In april 2021, een half jaar voordat de vorige Kamper burgemeester met pensioen ging, hebben het NGB en de VNG samen een brief gestuurd naar de toenmalige Minister van Binnenlandse Zaken. Daarin geven ze een uitgebreide reactie, na drie Avondgesprekken met 150 burgemeesters, op de uitkomsten van een onderzoek in opdracht van haar ministerie. De titel van het onderzoeksrapport zegt genoeg: ’Teveel van het goede? De staat van het burgemeestersambt anno 2020’. Bort Koelewijn herinnert zich deze brief.
Desgevraagd zegt de vorige Kamper burgervader dat de burgemeester geen ’crime fighter’ moet worden. Het Openbaar Ministerie is verantwoordelijk voor opsporing en aanpak van criminaliteit. De goede samenwerking met burgemeesters moet in goede balans blijven. „De discussie over het burgemeestersambt is vrij permanent”, zegt Koelewijn, „en past zich steeds aan de maatschappelijke ontwikkelingen aan.” Sander de Rouwe mengt zich nu ook in de discussie. Uit bezorgdheid over het gepresenteerde coalitieakkoord.

Burgemeester Koelewijn spreekt op de gemeentelijke nieuwjaarsreceptie in 2018 (bron: Kamper Nieuws)

Klimaat
Uit een landelijk onderzoek van het ANP blijken veel burgemeesters zich zorgen te maken over toenemende verharding en verruwing, zowel in de politiek als in de samenleving. Ofschoon burgemeesters worden aangehaald uit plaatsen te vergelijken met Kampen, wordt dat beeld hier niet herkend. Sander de Rouwe tast in het duister naar de reden maar is er wel ”zeer blij” mee.
Met onder andere gebruik van Kunstmatige Intelligentie (KI) heeft het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) zo’n honderd recente toespraken van burgemeesters bij diverse gelegenheden geanalyseerd. De lijn die daarin te ontdekken valt, wordt noch door de huidige noch door de vorige burgemeester van Kampen herkend. „Daarmee wil ik niks afdoen aan dat beeld want landelijk herken ik dat wel”, benadrukt De Rouwe.

Bejegening
Ook Bort Koelewijn spreekt over een herkenbaar beeld ”in het algemeen” maar niet uit zijn Kamper periode noch uit het jaar dat hij waarnemend burgemeester was in Bunschoten, na zijn pensionering en na door De Rouwe opgevolgd te zijn. Koelewijn kent geen situaties in de gemeenten waarin hij burgemeester is geweest (voor Kampen waren dat Liesveld en Rijssen-Holten – MvG) en waarin iemand zich vanwege externe onheuse bejegening teruggetrokken heeft van het raadslidmaatschap of het wethouderschap.
Tegenover het ANP klagen burgemeesters over intimidatie van bestuurders. Volgens Maarten Haverkamp (De Bilt) leiden bedreigingen er zelfs toe dat sommige raadsleden zich niet meer verkiesbaar stellen.
De Rouwe ziet in Kampen het tegendeel. Voor de aankomende gemeenteraadsverkiezingen hebben zich meer kandidaten verkiesbaar gesteld dan de vorige keer (248 versus 235). Ook doen er meer partijen mee (van 9 naar 11). De huidige burgemeester van Kampen ziet bovendien ”hele gemotiveerde en goedgemutste kandidaten bij alle partijen die reikhalzend ernaar uitkijken om raadslid te worden of anders commissielid”.

Burgemeester De Rouwe op zijn werkkamer in het Kamper stadhuis (foto: Maarten van Gemert)

Puberaal
„Wat mij betreft hebben wij, zeker in deze tijd, geen politici meer nodig die zich gedragen alsof ze constant in de puberteit zijn,” aldus Nicole Ramaekers (Gulpen-Wittem). Ze wijst gedragingen af die ze bestempelt als ”impulsief, egocentrisch, polariserend, altijd wijzend naar een ander, gebruikmakend van desinformatie en enkel gericht op aandacht en kortetermijnsucces”. Koelewijn merkt op dat ”in het verleden was puberale taalgebruik even verfrissend toen de politiek als saai werd betiteld en de publieke belangstelling daarvoor af nam”. „Maar het doorslaan daarvan lost weinig problemen op”, aldus de bestuurder die in meerdere organisaties nog actief is en daarmee ook doorwerkt na zijn pensioen.
„De zorg voor integriteit is een wettelijke verantwoordelijkheid van de burgemeester,” zegt Koelewijn, „maar die kan hij of zij delen met bijvoorbeeld de fractievoorzitters.” Uit zijn periode in Kampen herinnert hij zich dat er in het fractievoorzittersoverleg structureel ruimte was om vragen te stellen of opmerkingen te maken als iemand zich zorgen maakte over het gedrag van andere raadsleden of leden van het college, waarbij er soms de wens bestond om dat verder te onderzoeken.”

Voorbeeldig
Veel burgemeesters richten hun oproep nadrukkelijk aan landelijke politici om voorbeeld(ig) gedrag te vertonen. De kritiek reikt verder dan Den Haag. De burgemeester van Hendrik-Ido-Ambacht hekelt wereldleiders ”bij wie feiten onderhandelbaar zijn” en techondernemers “voor wie genoeg nooit genoeg lijkt”. Kiezers voor de korte termijn naar de mond praten helpt weinig, merkt Koelewijn op. Hij roept ook op tot ”minder nervositeit als een deel van de kiezers (even) afhaakt”.
De Rouwe vindt het lastig om zo even te verklaren waarom de beleving in Kampen zo verschilt met het landelijke beeld. „Maar”, zegt hij, „ik ben er zeer blij mee en hoop dat we dit met z’n allen vasthouden.” Tot nader order is de veiligheid en de motivatie van Kamper bestuurders niet in het geding.