Dorpskerken uit wederopbouw aangewezen als gemeentelijk monument
· leestijd 2 minuten Algemeen(door Maarten van Gemert)
GRAFHORST/KAMPERVEEN – Binnen gemeente Kampen zijn de (vroegere) Nederlands Hervormde Kerk aan de Grafhorsterweg en de Nederlands Hervormde Kerk aan de Hogeweg aangewezen als gemeentelijk monument. De kerkgebouwen in Grafhorst en Kamperveen representeren de wederopbouwperiode. Met een monumentale status worden ze beter beschermd om hun verhaal door te kunnen vertellen.
Waar de stad Kampen een hele geschiedenis heeft te vertellen, zo gaat dat veelal ook op voor de dorpen om haar heen. Sporen van de wederopbouwperiode (1940-1965) zijn ook terug te vinden in de kernen, zoals ze binnen gemeente Kampen genoemd worden. De erfgoedwaarde van de kerkgebouwen in Grafhorst en Kamperveen uit die periode zijn uitgebreid in kaart gebracht door Het Oversticht, een onafhankelijke adviesorganisatie voor erfgoed en meer. Op haar advies heeft het Kamper college van B&W besloten tot aanwijzing waarmee de erfgoedambitie van de gemeenteraad wordt gevolgd.
Cultuurhistorische waarde
Na de oorlog was er een grote behoefte aan nieuwe kerkgebouwen. Dit gold in de meeste Nederlandse steden maar in Kampen des te meer. Het aantal kerkleden bleef toenemen als ook het aantal kerkelijke stromingen door afsplitsingen. In het buitengebied kwamen eveneens enkele nieuwe dorpskerken tot stand.|
De kerk voor de Hervormde gemeenschap in Grafhorst werd met eigen geld en middelen gebouwd en op 1 februari 1962 in gebruik genomen. Voor die tijd kwamen de gelovigen samen in de naburige kerk van IJsselmuiden. In 2017 later keerden zij terug naar de Dorpskerk in het naburige dorp. Ondanks protesten en een hoger beroep bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Daarna kocht Henk-Jan van der Weerd de kerk en transformeerde het tot dorpshuis. Daarmee behield de lokale ondernemer de kerk plus aanbouw in 2021 voor het dorp, inclusief de mogelijkheid tot kerkelijke vieringen.
Dit ensemble van hoofdgebouw met bijgebouw is kenmerkend voor de wederopbouwperiode, waarin de kerk een belangrijke rol in het dagelijks leven speelde. Datzelfde geldt voor de Nederlands Hervormde Kerk aan de Hogeweg in Kamperveen, die er bovendien een basisschool naast heeft. Deze kerk bleek in 1961 zo bouwvallig dat besloten werd tot sloop. In 1963 kreeg de Hervormde Gemeente van Kamperveen een vergunning om een nieuwe kerk te bouwen.
Architectonische waarde
Architect A.H. Witteveen uit Genemuiden tekende voor het ontwerp van de Hervormde Kerk in Grafhorst. Hij ontwierp ook de Gereformeerde Kerk in Genemuiden en in Wilsum. Witteveen zag een kerkgebouw als baken voor een sober en voorbeeldig leven, wat zich in zijn ontwerpen uitte in sobere, ingetogen en traditioneel opgezette kerkgebouwen. Deze stijlkenmerken zijn typerend voor de wederopbouwperiode.
Architect André C. Kammeijer uit Heerde werd gevraagd voor het ontwerp van de nieuwe kerk in Kamperveen. Kammeijer ontwierp in de naoorlogse periode kerkgebouwen, scholen en meer door heel Nederland. Het kerkgebouw neemt een bijzondere plek in binnen zijn oeuvre als één van zijn meest modernistische gebouwen. De architectuurhistorische waarde wordt vergroot door de esthetische ontwerpkwaliteit en de sobere bouwstijl. Zoals gezegd was dat typerend voor de voegnaoorlogse periode.
Stedenbouwkundige waarde
In de wederopbouwperiode hadden architecten over het algemeen veel aandacht voor de situering van de kerken. De vrijstaande kerk in Grafhorst is beeldbepalend gelegen aan de doorgaande weg. Door de sterk terugliggende rooilijn, de groene invulling van het voorterrein en het relatief grote en hoge volume langs de Grafhorsterweg, is de kerk een opvallende verschijning in het dorp en wordt de kenmerkende situering benadrukt. ”De dorpskerk aan de Grafhorsterweg is een zeldzaam voorbeeld van wederopbouwarchitectuur in Grafhorst” luidt de conclusie van Oversticht.
Voor de dorpskerk aan de Hogeweg geldt dat ze een vrijstaande, beeldbepalende situering in het dorpslint kent met een zichtbaarheid vanuit de wijde omgeving. Het is de enige kerk en ook het enige relatief hoge gebouw in het dorp, waardoor de markante situering wordt benadrukt. Bovendien concludeert Oversticht dat ”het kerkgebouw uniek is in Kamperveen; het vertegenwoordigt een hoge zeldzaamheidswaarde als naoorlogs kerkgebouw in gemeente Kampen”.
Beide kerkgebouwen zijn voldoende gaaf en intact gebleven voor Oversticht om ze in aanmerking te kunnen doen komen als gemeentelijk monument. Het Kamper gemeentebestuur neemt dit advies over. Daarmee zijn, na bijvoorbeeld de Stadsherberg aan de IJsselkade en de begraafplaatsaula aan de Bovenbroeksweg, weer enkele suggesties opgevolgd van het Cuypersgenootschap, Stichting Stadsherstel Kampen en de Monumentenraad. Zij stelden al jaren geleden een lijst op van objecten en ensembles die voortkwamen uit het onderzoek naar de Kamper stedenbouw en architectuur van 1940 tot 1970 door Geraart Westerink in 2014. Zowel Grafhorst als Kamperveen hebben er nu een gemeentelijk monument bij.
