Leerde gouvernante Anna Birnie uit Kampen de jonge Vincent van Gogh tekenen?

KAMPEN - Heeft Vincent van Gogh (1853-1890) zijn eerste schetsen en tekeningen op jonge leeftijd gemaakt in gezelschap van Anna Birnie uit Kampen? Het is heel waarschijnlijk. Zij was Van Goghs gouvernante in Zundert, van 1862 tot 1864. Het Vincent van GoghHuis in Zundert doet onderzoek naar Anna Birnie en was recent in Kampen om de relatie tussen Anna Birnie en de familie Van Gogh nader te onderzoeken. 

Een delegatie van het museum bezocht het woonhuis van Anna Birnie (nu aan de Boven Nieuwstraat 66) en de kostschool van Elisabeth H. van Gogh (nu aan de Burgwal 68). Het Vincent van GoghHuis zoekt informatie en oude foto’s van de betreffende panden uit de 19e eeuw.

Maar hoe loopt dat lijntje van Kampen naar een van de beroemdste schilders van de wereld? Tot nog toe was weinig bekend over Anna Birnie (1844-1917). Onlangs doken drie portretfoto’s van haar op uit het archief van de familie. Op de vroegste foto lijkt ze niet veel ouder dan toen ze Vincents gouvernante werd. Dankzij dit portret hoort er voortaan een gezicht bij de jonge vrouw die Van Gogh tijdens zijn jeugd mede heeft gevormd. 

Anna Birnie werd geboren op 9 december 1844 in Kampen. Ze kreeg dezelfde naam als een ouder zusje dat dood werd geboren. Ze kwam uit een Schotse familie die begin 18e eeuw naar Nederland emigreerde. Het was een succesvolle familie met een bloeiende tapijthandel. Haar broer en neven stichtten rond 1858 een welvarende tabaksplantage in Djember, Oost-Java.

Het contact tussen Anna Birnie uit Kampen en het gezin Van Gogh in Zundert is vermoedelijk ontstaan door een tante. De ongetrouwde zussen van de Zundertse dominee Theodorus van Gogh assisteerden in de huishoudens van hun broers. Enkelen van hen verhuisden naar Kampen. Het lijkt aannemelijk dat een van deze tantes het gezin Van Gogh te Zundert op het spoor heeft gebracht van Anna Birnie.

Haar taak was ongetwijfeld om bij te dragen aan het onderwijs van de oudste zoon Vincent, die kort daarvoor door zijn ouders van de lagere school was afgehaald. Omdat de Van Goghs behoorden tot de gegoede burgerij was de verwachting ten aanzien van de ontwikkeling van hun kinderen bovengemiddeld. Daar hoorde goed onderwijs bij. In het Brabantse dorp Zundert, ‘standplaats op de hei’ van dominee Van Gogh, waren de mogelijkheden daartoe te beperkt.

Daarom zochten ze andere mogelijkheden. Die werden voor Vincent gevonden op de kostschool van Jan Provily te Zevenbergen en daarna op de hbs in Tilburg. Totdat hij de leeftijd had bereikt om uit huis geplaatst te worden, kozen zijn ouders voor thuisonderwijs. Voor het leeuwendeel zal het onderricht zijn gegeven door de gouvernante. Dat het gezin van de dominee voor deze belangrijke functie iemand van protestantse huize zocht, ligt voor de hand. Vandaar dat iemand werd ingehuurd uit het ver gelegen maar protestantse Kampen.

Een gouvernante was destijds een ongetrouwde vrouw die als privé onderwijzeres in dienst werd genomen. Het was een geaccepteerd beroep voor vrouwen uit hogere kringen in de 19e eeuw. Een gouvernante werkte niet in de huishouding, ze kon zich dus volledig wijden aan het onderrichten van de kinderen. Doorgaans waren dat meisjes, maar ook jonge jongens werden onder de hoede van een gouvernante geplaatst. Als een jongen 8 of 10 jaar was, werd er een school gezocht die hem verder moest opvoeden en opleiden, want jongens werden na die leeftijd toevertrouwd aan mannelijke opvoeders. Dat verklaart waarom Vincent door zijn ouders naar kostschool werd gestuurd. Hij was toen inmiddels ruim 11 jaar.

In februari 1862 trok de jonge gouvernante Anna Birnie in bij het gezin Van Gogh in de oude pastorie aan de Markt in Zundert. Anna Birnie zal Vincent en de andere kinderen les hebben gegeven in lezen, schrijven, vreemde talen, aardrijkskunde, rekenen, botanie, muziek en tekenen. Mogelijk bezat zij bijzondere kwaliteiten op het creatieve vlak. Haar vader Steven Birnie was kunstenaar. Hij werkte van 1827 tot 1848 als Stadstekenmeester in Kampen. 

Tot nog toe is vaak aangenomen dat Vincent zijn eerste schetsen op papier maakte onder begeleiding van zijn moeder. Zij kwam uit het gezin van een boekbinder in Den Haag waar kunst werd gewaardeerd. Maar of zij echt degene is geweest die Vincent heeft aangezet te tekenen is ongewis. De kans is groot dat zijn gouvernante, immers de dochter van een tekenleraar en kunstenaar, hierin een rol heeft gespeeld.

De tekst gaat verder onder de foto.

Birgitte Birnie voor Boven Nieuwstraat 66, waar het geboortehuis van Anna Birnie stond. Foto: Vincent van GoghHuis Zundert

Een vermelding van Birnie’s activiteiten, waarin concreet een tekening van Vincent wordt genoemd, komt voor in ‘De Aanteekeningen’ van Tante Mietje van Gogh in een beschrijving van de koperen bruiloft van Vincents ouders in november 1863: ‘De Juffr. Bernie (sic) had aardig gezorgd en Moeder had er niets van gemerkt. Zij zelve had een kleedje gehaakt, Anna een kussentje, Vincent eene teekening, Theo een prentgekleurd met achterop geschreven, de kleine meisjes een koek en versjes geleerd.’ 

Tijdens Anna’s verblijf maakte Vincent nog een tekening, als cadeau voor de verjaardag van zijn vader in februari 1864. Deze potloodtekening van een eenvoudige schuur, waarin een boerenkarstaat, en op de achtergrond een boom en een boerderij is de vroegst bekende tekening van Vincent van Gogh waar van de authenticiteit door kenners niet wordt betwijfeld. Op de achterzijde staat in het handschrift van dominee Van Gogh geschreven ‘8 Februari 1864 Vincent’. De vraag rijst of de toen 10-jarige Vincent deze tekening geheel zelfstandig heeft vervaardigd of mogelijk onder begeleiding van zijn gouvernante. Zijn ouders vonden die tekening dermate bijzonder dat ze haar hebben bewaard. 

Een half jaar na Vincents vertrek naar de kostschool keerde Anna in mei 1865 terug naar Kampen. Ze werd echter opnieuw naar Zundert gehaald van januari 1866 tot juni 1867 om zich te ontfermen over de andere kinderen. Daarna heeft ze voor zover bekend nog gewerkt als gouvernante en onderwijzeres in Zaandam, Kampen, Brummen en Kleef. Haar laatste jaren bracht ze door bij haar familie op de plantage in Djember, waar ze op 13 april 1917 overleed. 

Dit stuk is gebaseerd op ‘De gouvernante van Vincent van Gogh’ door Ron Dirven van het Vincent van GoghHuis. Wie meer informatie heeft kan contact opnemen via vincent@vangoghhuis.com