Volop aandacht voor Brunnepe en haar erfgoed

(door Maarten van Gemert)
BRUNNEPE – De oude volkswijk Brunnepe herbergt veel geschiedenis. Belangrijk cultureel erfgoed in de wijk zijn de Vischrookerij en de BK-pannenfabriek, later Berkfabriek genoemd. Beide kregen volop aandacht afgelopen weekeinde. Die aandacht zal de aankomende tijd niet verslappen. Na een theatervoorstelling en een hoorspel volgen nog een documentaire, een monument en een tentoonstelling. Het toneelspel bij de rookhokken eindigde onbevredigend, analoog aan de status quo rondom de unieke plek.

Tijdens Open Monumentendag in het voorbije weekeinde openden zo’n veertig monumenten in Kampen hun deuren. Waaronder de deuren van de vischrookerij, beter gezegd de schotten die het gemeentelijk monument gewoonlijk afschermen. Erfgoedorganisatie BOEi had een voorstelling geïnitieerd die de laatste ontwikkelingen treffend weergaf. Een dag eerder waren wijkbewoners welkom in de vroegere Berkfabriek om een voorproefje te zien van de documentaire in aanmaak over hun wijk. Eerder al mochten ze meedenken over een nieuw Berkmonument waaraan eveneens nog gewerkt wordt.

Rookvoorstelling
De korte theatervoorstelling ’Rook over Brunnepe’ bij de vischrookerij, die zaterdag en zondag meermaals werd opgevoerd en alle uitverkocht waren, staat los van de initiatieven die vrijdag werden gepresenteerd. Niettemin is een overlap onvermijdelijk. In de eerste helft van de documentaire, die vrijdag getoond werd, spreekt een BB’er (Bekende Brunnepenaar) over Brunnepe als het eerste asielzoekerscentrum van Nederland. Achterin de wijk moesten eind negentiende eeuw de verdreven inwoners van Schokland opgevangen worden. De geest van Schokland waart nog steeds rondom de Noordweg, een belangrijke verkeersader door Brunnepe met veel winkelnering vroeger, en de vischrookerij. Dat bleek uit de Schokkers die plots uit de rookhokken kwamen, in levenden lijve inclusief klederdracht en spelende kinderen.

Bij de boot, die er ligt, sprak een Schokker jongedame streng de projectontwikkelaar en de gemeenteambtenaar toe. Eerstgenoemde verlustigde zich al op een (vijfde) woontoren met 27 appartementen die laatstgenoemde ook zag zitten. Totdat ”pipo Johan” tot inkeer kwam en voor de shovel sprong waarmee ”De Geus” de rookerij wou platgooien. (Noot van de redactie: ook de Raad van State stak hier destijds een stokje voor). Uiteindelijk droop de projectontwikkelaar af, in zijn Tesla met chauffeur. De gemeenteambtenaar ging op de dijk heen op zijn OV-fiets, de situatie met onbestemde afloop achter zich latend.

Erfgoedspektakel
Met vaart en humor schetste de geëngageerd Overijsselse theatermaker Jordi Kwakkel de ontstane status quo rondom het gemeentelijk monument aan het Slagersplein, onderaan de dijk langs de IJssel. Voor de voorstelling zijn buurtbewoners en betrokkenen van de vischrookerij bevraagd. Germa Scholten en Margreet Bouwman werkten ook mee aan het initiatief van erfgoedorganisatie BOEi, die met steun van de VriendenLoterij en de provincie Overijssel bijzondere voorstellingen op unieke plekken wil brengen. Scholten is choreografe en oprichtster van het Kamper productiehuis Vuur & Vlam. Bouwman is cultuurmakelaar van Kampen en ook betrokken bij de andere Brunneper initiatieven.

Het project sluit naadloos aan bij de lijn waarin provincie Overijssel ”erfgoed in transitie” centraal stelt. De provincie zet zich in om ”cultureel erfgoed vertrekpunt te laten zijn bij hedendaagse opgaven en ontwikkelingen. Door goede voorbeelden te delen, cultuurhistorische waarden te koppelen aan andere beleidstermijnen en inspiratie te bieden voor gebiedseigen oplossingen. Plekken veranderen maar betekenen ook veel voor de identiteit van de bewoners.” Zoals de vischrookerij de vergane geschiedenis verbeeldt van het vroegere vissersdorp Brunnepe, dat ouder is dan Kampen volgens de weinig geschiedkundige overleveringen. ”Dergelijk erfgoed geeft identiteit aan de wijk”, aldus de provincie, ”en herbergt veel verhalen.”

Geschiedenisdocu
Veel verhalen kwamen ook naar boven toen documentairemaker Jovan Avramoski zijn oor te luister legde in de wijk. Binnen het project BK verhalen uit Brunnepe kwam zoveel naar boven dat de première van de documentaire is uitgesteld naar vrijdag 13 november om 19u30 en 20u30 in wijkcentrum Reyersdam. In de productie komen drie generaties inwoners van Brunnepe aan het woord over de wijk. Daarin worden soms vooroordelen over de wijk bevestigd. Anderzijds wordt de gemeenschapszin in de wijk bevestigd die ook nog onder de jongste generatie leeft.

Vrijdagnamiddag werd het eerste deel van de docu getoond in het laatste deel van de Berkfabriek dat er nog staat, naast de directiewoning en de ternauwernood behouden portierswoning. Heden huist Bono Traffics in de voor het aangezicht gespaarde oude bebouwing. Het bedrijf ontving gastvrij de bezoekers, zoals ook bij eerdere inspiratiebijeenkomsten voor een nieuw Berkmonument nadat het vorige uit 1951 verloren ging door verwaarlozing. In weerwil van pogingen van de gemeente, naar eigen zeggen, en de wens van de Monumentenraad.

Voormalig stadsdichter Bas Nijhof presenteerde zijn hoorspel waarin hij vijf waargebeurde verhalen laat vertellen, aangevuld met humor en fantasie. Vanuit het Kamper college van B&W was één wethouder aanwezig van Brunneper komaf die een boze boer in het hoorspel speelt. Tot slot wordt achter de schermen gewerkt aan een tentoonstelling over Brunnepe die het Stadsarchief volgend jaar hoopt te openen in de Stadskazerne. Tot die tijd is er al veel te lezen op vier ’knipselborden’ in de Berkfabriek van weleer.

Bij dit alles speelt op de achtergrond de vraag die Jordi Kwakkel opwerpt met zijn voorstelling: wat verliezen we wanneer erfgoed moet wijken voor vernieuwing? In ’Rook over Brunnepe’ herinneren de Schokkers ons eraan dat sommige plekken meer waard zijn dan de grond waarop ze staan. De voorstelling, de documentaire en alle andere initiatieven rondom Brunnepe laten de kracht zien van de bijzondere Kamper wijk en sluit naadloos aan op het thema van het Open Monumentenweekend 2026: Veerkrachtig erfgoed.